25-lecie (1992-2017)

Jerzy B. Parusel | aktualizacja: 12 kwiecień 2020

Z końcem 2017 roku upłynęło 25 lat od powołania Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska1. Główne uroczystości jubileuszowe odbyły się w dniu 16 maja 2018 r., w którym zorganizowano seminarium naukowe „Idea ochrony przyrody w służbie demokratycznego społeczeństwa – wczoraj, dziś i jutro”, objęte patronatem honorowym przez Marszałka Województwa Śląskiego, Wojciecha Saługę. Na seminarium, które gościło w historycznej sali Sejmu Śląskiego w Katowicach, wygłoszono referat podsumowujący główne obszary działalności Centrum w latach 1992-2017: dokumentacja wiedzy o przyrodzie, badania naukowe, ochrona przyrody oraz edukacja przyrodnicza i upowszechnianie wiedzy o dziedzictwie przyrody, które zilustrowano syntetycznymi zestawieniami statystycznymi (Parusel 2018b).

W związku z jubileuszem Centrum, przygotowano numer specjalny Przyrody Górnego Śląska (Nr 93/2018), który w przystępny sposób ukazuje społeczeństwu województwa śląskiego dorobek Centrum w zakresie realizacji jego zadań statutowych. Opracowano także, w formie raportu, pełniejszą dokumentację działalności Centrum w latach 1992-2017. Zanim zaproszę Czytelników do jego lektury, przedstawię pokrótce zarys historii powstania Centrum2 oraz najważniejsze osiągnięcia kierowanej przeze mnie jednostki. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska zostało powołane przez Wojewodę Katowickiego, Wojciecha Czecha, Zarządzeniem Nr 204/92 z dnia 15 grudnia 1992 r. (ryc. 1.1), które nadało również statut tej jednostce i przyznało 12 etatów na rozpoczęcie działalności. Dokumenty te zostały zmienione Zarządzeniem Nr 154/94 Wojewody Katowickiego z dnia 22 listopada 1994 r. (ryc. 1.2), w tym również zmniejszono liczbę etatów do 8. Zgodnie z zarządzeniami i statutem, Centrum było państwową jednostką budżetową powołaną do badania, dokumentowania i ochrony oraz prognozowania stanu przyrody Górnego Śląska. Była to i jest jedyna tego typu jednostka wojewódzka w Polsce.

Zarz CDPGS 1992 1

Ryc. 1.1. Fragment kopii Zarządzenia Nr 204/92 Wojewody Katowickiego z dnia 15 grudnia 1992 r. w sprawie Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska i nadania mu statutu.

Zarz CDPGS 1994 1

Ryc. 1.2. Fragment kopii Zarządzenia Nr 154/94 Wojewody Katowickiego z dnia 22 listopada 1994 r. zmieniającego zarządzenie z 1992 roku.

Pierwszym dyrektorem Centrum został dr Henryk Kasza, pracownik Stacji Hydrobiologicznej Zakładu Biologii Wód PAN w Goczałkowicach, który złożył rezygnację z zajmowanego stanowiska w październiku 1994 r. W dniu 26 listopada 1994 r. Wicewojewoda Katowicki, Eugeniusz Wróbel, powołał na to stanowisko mgr inż. Jerzego Parusela, pracownika Babiogórskiego Parku Narodowego (Parusel 1997). Do listopada 1994 r. Centrum nie podjęło formalnie działalności statutowej. W grudniu tego roku dokonano niezbędnych czynności organizacyjno-prawnych w celu uruchomienia jednostki. Dzięki pomocy Wicewojewody Katowickiego uzyskano lokal biurowy przy ul. Wita Stwosza 31 w Katowicach i przystąpiono do jego remontu i wyposażenia. W tym samym miesiącu zatrudniono pierwszych pracowników. W związku ze zmianami właścicielskimi budynku, w październiku 1997 r. uzyskano nowy lokal w Zakładzie Gospodarki Leśnej Rejonów Przemysłowych Instytutu Badawczego Leśnictwa przy ul. św. Huberta 35 w Katowicach, w którym funkcjonowało biuro Centrum do marca 2017 r. Od kwietnia 2017 r. biuro Centrum funkcjonuje przy ul. Granicznej 29 w Katowicach.

W związku z reformą administracyjną kraju z dniem 1 stycznia 1999 r. Centrum zostało przekazane Województwu Śląskiemu Rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 listopada 1998 roku (Dz. U. 1998, Nr 147, poz. 965). Uchwałą Nr I/51/5/2002 Sejmiku Województwa Śląskiego z dnia 17 czerwca 2002 roku został nadany statut wojewódzkiej samorządowej jednostce organizacyjnej o nazwie Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska (ryc. 1.3). Nadzór nad Centrum wykonuje Wydział Ochrony Środowiska Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego. Zgodnie z § 6 Statutu, celem Centrum jest działanie dla dobra przyrody nieożywionej i ożywionej Górnego Śląska poprzez gromadzenie o niej wiedzy oraz działalność naukową, ochronną i edukacyjną, aby zachować tożsamość regionu oraz rolę i znaczenie jego wartości przyrodniczych.

Uchwala Sejmik CDPGS 2002 1

Ryc. 1.3. Kopia Uchwały Nr I/51/5/2002 Sejmiku Województwa Śląskiego z dnia 17 czerwca 2002 r. w sprawie nadania statutu Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska.

Pierwszą strukturę organizacyjną Centrum określało Zarządzenie wewnętrzne dyrektora Centrum Nr 4/95 z dnia 13 października 1995 roku w sprawie tymczasowej struktury organizacyjnej Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Utworzono następujące komórki organizacyjne i samodzielne stanowiska pracy: Pracownia Dokumentacji Przyrody, Dział Administracyjny, główny specjalista-bibliotekarz, referent do spraw edukacji i wydawnictw. Obecnie organizacja Centrum przedstawia się następująco: Pracownia Dokumentacji Przyrody, Pracownia Informacji Przyrodniczej oraz samodzielne stanowiska pracy głównego księgowego, sekretarki i referenta ds. administracyjnych.

Działalność Centrum prowadzona jest w czterech obszarach, określonych w Statucie: dokumentacja wiedzy o przyrodzie, badania naukowe, ochrona przyrody oraz edukacja przyrodnicza i upowszechnianie wiedzy o przyrodzie. Działalność tę w liczbach za lata 1992-2017 przedstawiono poniżej (Parusel 2018a).

Działalność dokumentacyjna, prowadzona w formie baz danych, zamyka się 105886 rekordami o różnorodności biologicznej, 3788 rekordami o obszarach chronionych i 2306 o obszarach godnych ochrony, 696 rekordami o ochronie czynnej i 98 o monitoringu przyrody, 3384 rekordami o ścieżkach przyrodniczych i ośrodkach edukacji ekologicznej oraz 797 innymi rekordami o przyrodzie. Bibliografia przyrodnicza liczyła 16712 pozycji bibliograficznych, sporządzono także 8723 wypisy bibliograficzne. Bibliografia żubrów pszczyńskich liczyła 2013 pozycji, w tym 1410 zostało opublikowanych.

Pracownicy Centrum w okresie 25 lat działalności realizowali 95 tematów badawczych, w tym 35 wieloletnich. Badania te były publikowane w ponad 300 artykułach i komunikatach naukowych oraz w blisko 400 artykułach i komunikatach popularnonaukowych, w czasopismach i wydawnictwach krajowych i zagranicznych.

W latach 1995-2017 Centrum podjęło w sumie 3001 działań na rzecz ochrony przyrody, w tym: wydało 1159 opinii, sporządziło 429 opracowań i informacji, odbyło 357 wizji terenowych, podjęło 243 interwencje, prowadziło 235 działań z zakresu czynnej ochrony, uczestniczyło w 217 naradach i spotkaniach, przeprowadziło 102 inwentaryzacje przyrodnicze, udzieliło 135 konsultacji oraz złożyło 124 wnioski z zakresu ochrony przyrody3.

W latach 1996-2017 przeprowadzono łącznie ponad 1000 działań edukacyjnych, w tym 503 warsztaty terenowe, 618 prelekcji i wykładów, 13 konkursów i 11 wystaw. Uczestniczyło w nich ponad 34000 osób, głównie młodzież szkolna. Upowszechnianie wiedzy o przyrodzie odbywa się także poprzez prowadzenie serwisów internetowych i społecznościowych.

W latach 1995-2017 Centrum było wydawcą 5 tytułów wydawnictw ciągłych (czasopisma i wydawnictwa seryjne – łącznie 126 tomów i numerów), 20 tomów wydawnictw zwartych, 2 wydawnictw multimedialnych i 4 plakatów.

Do 2017 roku zgromadzono w Bibliotece Centrum 11639 woluminów wydawnictw, zbiorów kartograficznych i specjalnych oraz 1402 pozycje elektroniczne, a także 25450 pozycji inwentarzowych zbiorów fotograficznych.

W kwietniu 2018 r. Centrum zostało wyróżnione Złotą Odznaką Honorową za Zasługi dla Województwa Śląskiego, która została wręczona w czasie jubileuszowego seminarium dyrektorowi Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska przez Przewodniczącego Sejmiku Województwa Śląskiego, Stanisława Gmitruka.

W związku z jubileuszem Centrum, podkreślić należy szczególne znaczenie współpracy z Urzędem Wojewódzkim w Katowicach i Sejmikiem Samorządowym Województwa Katowickiego oraz Sejmikiem Województwa Śląskiego, Zarządem Województwa Śląskiego oraz Wydziałami: Ochrony Środowiska, Terenów Wiejskich i Rozwoju Regionalnego, a także Biurem ds. Planowania Przestrzennego na rzecz realizacji celów i zadań statutowych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska.

Przypisy

1 W 2014 roku, w związku z 20-leciem działalności Centrum, zorganizowano ogólnopolską konferencję naukową „Regionalne czerwone listy zagrożenia w ochronie zasobów przyrody – ich rola i znaczenie oraz stan i potrzeby” (Parusel 2013; 2014a,b,c; 2016a,b; 2017; Sokół 2014).

2 Wprowadzenie nie obejmuje działań podejmowanych w okresie od 15 grudnia 1992 r. do 26 listopada 1994 roku na rzecz utworzenia Centrum oraz starań podejmowanych przez Wojewodę Katowickiego przed wydaniem zarządzenia w sprawie jego utworzenia w roku 1992. Ten okres wymaga więc zbadania w oparciu o dokumentację archiwalną byłego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach.

3 W ramach działalności statutowej podjęto jeszcze dalszych 296 działań, w tym: wykonano 211 opracowań i informacji, sporządzono 51 inwentaryzacji, udzielono 14 konsultacji, sporządzono 12 opinii, odbyto 8 narad i spotkań (razem 3297).

Piśmiennictwo

Parusel J. 2014a. 20 lat działalności Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, s.: 8-11. W: Parusel J. B. (red.) Regionalne czerwone listy zagrożenia w ochronie zasobów przyrody – ich rola i znaczenie oraz stan i potrzeby. Konferencja naukowa, 26 listopada 2014 r., Katowice. Streszczenia referatów i posterów. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

Parusel J. B. 1997. Sprawozdanie z działalności Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w latach 1994-1997. Natura Silesiae Superioris, 1: 79-86. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

Parusel J. B. 2013. 20 lat działalności Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Przyroda Górnego Śląska, 71: 2. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

Parusel J. B. 2014b. Jubileuszowe konferencje naukowe w Katowicach. Przyroda Górnego Śląska, 78: 15. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

Parusel J. B. (red.) 2014c. Regionalne czerwone listy zagrożenia w ochronie zasobów przyrody – ich rola i znaczenie oraz stan i potrzeby. Konferencja naukowa, 26 listopada 2014 r., Katowice. Streszczenia referatów i posterów. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice, ss. 67.

Parusel J. B. [2016]a. 20 lat działalności Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Biuletyn Komitetu Ochrony Przyrody PAN, 5-6/2014-2015: 266-269.

Parusel J. B. [2016]b. Konferencja naukowa „Regionalne czerwone listy zagrożenia w ochronie zasobów przyrody – ich rola i znaczenie oraz stan i potrzeby”. Biuletyn Komitetu Ochrony Przyrody PAN, 5-6/2014-2015: 261-265.

Parusel J. B. (red.) 2017. Regionalne czerwone listy zagrożenia w ochronie zasobów przyrody – ich rola i znaczenie oraz stan i potrzeby. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice, ss. 230.

Parusel J. B. 2018a. 25 lat w służbie ochrony przyrody. Przyroda Górnego Śląska, 93: 2. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

Parusel J. B. 2018b. Seminarium naukowe z okazji 25-lecia Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Przyroda Górnego Śląska, 93: 3. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.

Strony internetowe

Sokół K. 2014. Relacja z obchodów 20-lecia działalności Centrum.
http://www.cdpgs.katowice.pl/przeglad-aktualnosci/281-relacja-z-obchodow-20-leciadzialalnosci-centrum
Dostęp: 05.10.2018

Siedziba Centrum

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska nie posiada własnej siedziby, choć były czynione dwukrotnie starania w tym zakresie. W lutym 1995 roku wystąpiono, w myśl zaleceń kierownictwa Urzędu Wojewódzkiego, do Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów (GPW) z propozycją przekazania lub udostępnienia dla potrzeb Centrum pomieszczeń byłego ośrodka Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Goczałkowicach. Kierownictwo GPW odpowiedziało jednak negatywnie. Wobec powyższego, nawiązano kontakt z Nadleśnictwem Katowice, które wyraziło zgodę na wydzierżawienie starej osady leśnej i przynależnego gruntu rolnego w uroczysku Siągarnia przy ul. Lędzińskiej 8 w Murckach, w pobliżu rezerwatu „Las Murckowski”. W dniu 5 grudnia 1995 r. złożono wniosek do Wojewody Katowickiego o wystąpienie do Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa o przekazanie Centrum w użytkowanie osady leśnej w Murckach wraz z gruntem przyległym. Decyzją Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa nr DL-0-40-12/96 z dnia 29.05. 1996 r. została przekazana Centrum w bezterminowe i bezpłatne użytkowanie nieruchomość w oddz. 101 Nadleśnictwa Katowice, składająca się z opuszczonej osady leśnej (fot.1) oraz 0,71 ha gruntów rolnych. Po przejęciu nieruchomości prowadzono na niej w latach 1997-2001 zadanie inwestycyjne, polegające na remoncie i adaptacji budynku na cele biurowe Centrum. W związku z brakiem środków finansowych zadanie to zostało przerwane, a wszystkie pozwolenia i decyzje administracyjne utraciły ostatecznie swoją ważność w roku 2003. Uchwałą Zarządu Województwa Śląskiego nr 2746/318/III/2009 z dnia 29 października 2009 r. zezwolono Śląskiemu Zarządowi Nieruchomości w Katowicach na przejęcie w zarząd nieruchomości oraz na rozbiórkę budynku mieszkalnego, będącego przedmiotem zadania inwestycyjnego. Przejęcie nieruchomości nastąpiło na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego spisanego w dniu 30 października 2009 r.

W pierwszych miesiącach działalności Centrum korzystało z gościnności Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska, którego siedziba mieściła się w budynku Urzędu Wojewódzkiego przy ul. Jagiellońskiej w Katowicach.

Pierwsze biuro Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska mieściło się przy ul. Wita Stwosza 31 w Katowicach (fot.2), do którego – dzięki wsparciu wicewojewody Eugeniusza Wróbla – wprowadzono się w grudniu 1994 roku, a rozpoczęto jego użytkowanie w lutym 1995 roku po zakończeniu jego remontu. Powierzchnia biurowa wynosiła 80 m2.

We wrześniu 1997 roku biuro Centrum zostało przeniesione na ul. św. Huberta 35 w Katowicach do budynku będącego własnością Instytutu Badawczego Leśnictwa (fot.3), w którym wynajmowano 261 m2. Budynek ten, zlokalizowany w spokojnej i pełnej zieleni okolicy, był siedzibą Centrum przez prawie dwadzieścia lat. W związku z planem sprzedaży tej nieruchomości, Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska z dniem 1 kwietnia 2017 roku przeniosło swoją siedzibę do biurowca Bipromet-u S.A. przy ul. Granicznej 29 w Katowicach (fot.4), gdzie wynajmuje obecnie pomieszczenia biurowe o łącznej powierzchni 337 m2.

ryc13 1
ryc13 3

Fot.1. Opuszczona osada leśna przy ul. Lędzińskiej w Katowicach-Murckach. Stan we wrześniu 2008 roku. Fot. J. B. Parusel

Fot.3. Budynek Zakładu Gospodarki Leśnej Rejonów Przemysłowych Instytutu Badawczego Leśnictwa przy ul. św. Huberta 35 w Katowicach-Brynowie. Fot. J. B. Parusel (11.05. 2016 r.)

 ryc13 2

Fot.2. Pierwsze biuro Centrum mieściło się przy ul. Wita Stwosza 31 w Katowicach. Fot. J. B. Parusel (stan współczesny)

ryc13 4

Fot.4. Obecnie biuro Centrum mieści się w budynku firmy Bipromet S.A. w Katowicach przy ul. Granicznej 29. Fot. J. B. Parusel

Budżet i majątek Centrum

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska w latach 1994-2017 działało jako państwowa jednostka budżetowa (do roku 1998), następnie (od roku 1999) jako wojewódzka samorządowa jednostka budżetowa, zgodnie z przepisami prawnymi ustawy o rachunkowości, o finansach publicznych i o zamówieniach publicznych. Roczny plan dochodów i wydatków Centrum uchwala Sejmik Województwa Śląskiego.

Wydatki na działalność Centrum w latach 1994-2017 wahały się od ponad 63 tys. zł w roku 1994 do blisko 700 tys. zł w roku 2008, w roku 2009 kwota wydatków przekroczyła 1 mln zł, a w następnych latach wahała się od 679 do 931 tys. zł (tabela poniżej). Znaczna część wydatków Centrum w latach 2003-2017 to dodatkowe środki przeznaczane na realizację zadań, wykonywanych na zapotrzebowanie jednostek Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego.

Tab. Wydatki i dochody oraz majątek bilansowy Centrum w latach 1994-2017 (w zł).

budzet tabela kadr

Źródło: plany i sprawozdania finansowe oraz bilanse Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska za lata 1994-2017.

 

 

Podziel się ze społecznością

×